Srbija: dokumentovana primena istog okvira
Istraživački okvir i šira akademska baza
Kako vođa deli moć sa ljudima oko sebe i zašto su mu potrebna pravila?
Vođi su potrebna pravila zato što njegovi saradnici nikada ne mogu biti potpuno sigurni da sutra neće izgubiti položaj, imovinu ili slobodu. Dogovori o tome ko dobija koju funkciju, kako se napreduje, kako se dele koristi i ko učestvuje u važnim odlukama smanjuju taj strah i čine saradnju predvidivijom.
Partija, parlament, savet ili ustav zato mogu imati stvarnu ulogu i u autoritarnom sistemu: ne moraju štititi građane, ali mogu uređivati odnose među ljudima na vlasti. Takva podela moći traje samo ako iza pravila stoje grupe koje mogu da kazne vođu kada ih prekrši. Ako to ne mogu, institucija postaje ukras, a lojalnost zavisi od lične milosti. Zato treba pitati ne samo postoji li pravilo, već ko može da ga sprovede protiv najmoćnijeg čoveka.
Vođa ne može lično voditi svaku opštinu, javno preduzeće, odbor ili službu, pa mu je potrebna podela poslova i pouzdana pravila unutar vladajuće mreže. U Srbiji se ta podela vidi kroz stranačku hijerarhiju, kontrolu poslaničke grupe, vršioce dužnosti i lokalne posrednike koji sprovode odluke i vraćaju informacije ka vrhu. Pravila nisu samo zakoni: važna su i nepisana očekivanja o lojalnosti, nagradi i kazni.
Kako je nalaz razložen u matrici
Istraživanja parlamenta, vršilaca dužnosti i klijentelističkih mreža pokazuju kako formalna imenovanja i neformalne veze raspoređuju vlast kroz više nivoa.
Vođa deli zadatke, pristup i korist, ali pokušava da zadrži poslednju reč. Takav sistem može biti vrlo centralizovan iako u njemu učestvuje veliki broj posrednika.
Da — srpski izvori pokazuju organizovanu podelu moći pod snažnim političkim centrom.
Dokazi o nepisanim pravilima često dolaze iz intervjua, obrazaca imenovanja i ponašanja, pa je teže utvrditi tačan sadržaj dogovora nego kod objavljenog zakona.
Ista ustanova može nekad ograničiti vođu, a nekad biti samo ukras. Važno je ko iza nje ima dovoljno snage da sprovede pravilo.
Radovi koji potkrepljuju ovaj odgovor, sa vrstom dokaza i objašnjenjem njihove veze sa tvrdnjom.
poređenje više zemalja ili slučajeva
Gandhi, J. i Przeworski, A. (2007), „Authoritarian Institutions and the Survival of Autocrats“, Comparative Political Studies 40(11): 1279–1301.
- Doprinos ovom odgovoru
- Gandhi i Przeworski pokazuju da parlamenti i partije mogu biti korisni diktatoru jer kroz njih pregovara sa protivnicima, nudi ustupke i kooptira grupe koje bi inače mogle da ga ugroze.
poređenje više zemalja ili slučajeva
Gandhi, J. (2008), Political Institutions under Dictatorship, Cambridge University Press.
- Doprinos ovom odgovoru
- Gandhi pokazuje da autoritarne institucije nisu samo ukras: diktatori ih koriste da prikupe informacije o zahtevima društva, podele koristi i naprave kontrolisane dogovore sa grupama koje ne mogu jednostavno da ignorišu.
poređenje više zemalja ili slučajeva
Boix, C. i Svolik, M. W. (2013), „The Foundations of Limited Authoritarian Government“, Journal of Politics 75(2): 300–316.
- Doprinos ovom odgovoru
- Boix i Svolik objašnjavaju zašto pravila podele moći mogu stabilizovati autokratiju kada vođini saveznici imaju dovoljno snage da ga kazne. Institucije tada pomažu da svi prate poštuje li se dogovor.
poređenje više zemalja ili slučajeva
Magaloni, B. (2008), „Credible Power-Sharing and the Longevity of Authoritarian Rule“, Comparative Political Studies 41(4–5): 715–741.
- Doprinos ovom odgovoru
- Magaloni pokazuje kako dominantna partija može da pretvori raspodelu položaja i resursa u uverljiv dogovor među elitama: ostanak u partiji daje očekivanu buduću korist, dok izlazak nosi politički rizik.
pregled više istraživanja
Hassan, M., Mattingly, D. i Nugent, E. R. (2022), „Political Control“, Annual Review of Political Science 25: 155–174.
- Doprinos ovom odgovoru
- Hassan pokazuje da autokrate koriste širi repertoar kadrovskih, administrativnih i političkih tehnika da bi kontrolisale državu i svoje saradnike. Za konkretan mehanizam formalne podele moći ovaj rad je širi od prva četiri.
Izvori koji potkrepljuju primer iz Srbije, sa tvrdnjom koju podržavaju i svojim ograničenjem.
Recenzirani naučni rad - Provereno 21.08.2026
Cvejić, Slobodan. 2016. “On Inevitability of Political Clientelism in Contemporary Serbia.” Sociologija 58(2): 239–252. https://doi.org/10.2298/SOC1602239C
- Šta izvor beleži
- Rad opisuje klijentelističke mreže koje povezuju vrhove partija, privredu, javni sektor i birače u slabom institucionalnom okruženju.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Rad objašnjava neformalna pravila razmene i posredovanja unutar široke klijentelističke mreže.
- Ograničenje izvora
- Zasniva se na kvalitativnim intervjuima i teorijskoj sintezi; ne meri učestalost svake prakse u celoj populaciji.
Recenzirani naučni rad - Provereno 21.08.2026
Jovanović, Milan. 2022. “Presidentialization of Parliamentarism in Serbia – Causes and Consequences.” Politeja 19(1/76): 345–363. https://doi.org/10.12797/Politeja.19.2022.76.17
- Šta izvor beleži
- Rad povezuje prezidencijalizaciju sa neposrednim izborom predsednika, slabostima ustavnog dizajna, proporcionalnim izborima i oligarhijskim partijama.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Pokazuje kako partijska organizacija i ustavni dizajn olakšavaju centralizaciju odluka.
- Ograničenje izvora
- Obuhvata duži period i ne može svaku promenu posle 2012. pripisati istom uzroku ili istom akteru.
Domaći NVO — analiza javne uprave - Provereno 21.08.2026
European Policy Centre (CEP). 2023. The Neverending Story of Senior Civil Service Depoliticisation in Serbia. Belgrade: CEP.
- Šta izvor beleži
- Na kraju 2021. vršioci dužnosti činili su 52% najviših službeničkih mesta, pa je privremeno imenovanje postalo uobičajen način zadržavanja političke kontrole.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Vršilački status daje konkretan formalni kanal kroz koji vrh zadržava kontrolu nad delegiranim funkcijama.
- Ograničenje izvora
- Prati vrh državne uprave do 2021. i ne pokazuje da je svaki vršilac dužnosti nestručan ili politički poslušan.
Domaći NVO — kvalitativno terensko istraživanje - Provereno 21.08.2026
CRTA. 2023. Mreža političkih pritisaka u centrima za socijalni rad. Beograd: CRTA.
- Šta izvor beleži
- Svedočenja opisuju centre kao tačke u hijerarhijskoj mreži u kojoj se posao, ugovor i pomoć mogu povezivati sa političkom lojalnošću i izbornom mobilizacijom.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Terenski nalazi prikazuju lokalne posrednike koji povezuju građane, usluge i partijsku hijerarhiju.
- Ograničenje izvora
- Uzorak je kvalitativan i anonimizovan; nalazi otkrivaju mehanizme i obrasce, ali ne mere njihovu učestalost u svim centrima.
Recenzirani naučni rad - Provereno 21.08.2026
Milačić, Filip. 2025. “Democratic Backsliding Through Legislative Capture in Serbia: A One-Man Show.” The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science 712(1): 47–60. https://doi.org/10.1177/00027162251316346
- Šta izvor beleži
- Analizira kako kontrola parlamenta omogućava jednom političkom centru da dalje usmerava nezavisne institucije.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Potkrepljuje podelu zadataka kroz formalnu poslaničku većinu, uz zadržavanje poslednje reči u vrhu.
- Ograničenje izvora
- Naglasak na jednom lideru može potisnuti ulogu drugih aktera i nasleđenih pravila.
Recenzirani naučni rad - Provereno 21.08.2026
Petrović, Valentina. 2025. “Under Pressure: The Politics of Clientelism and Coercion in Serbia.” Democratization, online first: 1–26. https://doi.org/10.1080/13510347.2025.2520349
- Šta izvor beleži
- Pokazuje spoj nagrada i pritiska kojim se održavaju odnosi između birača, zaposlenih i političkih posrednika.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Podržava tvrdnju da nepisana očekivanja o koristi, lojalnosti i kazni uređuju saradnju uz formalna pravila.
- Ograničenje izvora
- Anketa ne otkriva tačan sadržaj svakog neformalnog dogovora.
Recenzirani naučni rad — kvantitativna studija mreže - Pregledani puni rad, metod, tabele i bibliografski zapis
Lazić, Uroš. 2025. “Predictors of Party Patronage: A Case of the City Committee of a Serbian Parliamentary Political Entity in 2015.” Hrvatska i komparativna javna uprava 25(1): 111–148. https://doi.org/10.31297/hkju.25.1.3
- Šta izvor beleži
- Mrežna analiza pokazuje kako obezbeđeni glasovi i položaj u odboru predviđaju patronažnu korist.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Daje neposredan primer unutrašnjeg pravila razmene: politički doprinos i mrežni položaj povezani su sa raspodelom posla.
- Ograničenje izvora
- Jedan lokalni odbor i 2015. ne predstavljaju sva pravila unutar partije.
Recenzirani naučni rad — opštinski panel i politički podaci - Pregledan puni rad i bibliografski zapis
Dragojević, Mila, and Andy Konitzer. 2013. “The Forensics of Patronage: Identifying the Linkage Between Parties and Public Sector Employment in Serbia.” Sociološki pregled 47(1): 3–22.
- Šta izvor beleži
- Opštinski podaci pokazuju da sastav vladajuće koalicije utiče na raspodelu zaposlenja u javnim preduzećima.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Potkrepljuje da je podela moći potrebna i među koalicionim partnerima koji očekuju pristup resursima.
- Ograničenje izvora
- Agregatna veza ne otkriva konkretne pregovore ili nepisana pravila.
Recenzirani naučni rad — komparativne studije slučaja - Pregledani puni tekst i bibliografski zapis
Tomić, Slobodan, and Dušan Pavlović. 2023. “Blatant, Not Latent: Patronage in Top-Level Appointments in Serbia.” NISPAcee Journal of Public Administration and Policy 16(1): 181–209. https://doi.org/10.2478/nispa-2023-0008
- Šta izvor beleži
- Tri slučaja pokazuju kako imenovanja dele kontrolu nad politikom, novcem i partijskom mobilizacijom.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Povezuje formalne funkcije sa neformalnim očekivanjima o tome ko kontroliše koji institucionalni resurs.
- Ograničenje izvora
- Studije slučaja ne mogu pokazati da svako imenovanje sledi isti dogovor.
Međunarodni monitoring javne uprave sa indikatorima - Pregledan puni izveštaj i metodologija
OECD/SIGMA. 2025. Public Administration in Serbia 2024: Assessment against the Principles of Public Administration. SIGMA Monitoring Reports. OECD Publishing.
- Šta izvor beleži
- Nalazi veliki udeo vršilaca dužnosti i slabu upravljačku odgovornost uprkos razvijenim formalnim pravilima.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Pokazuje kako privremena imenovanja ostavljaju podelu poslova predvidljivom za vrh, ali nesigurnom za nosioce funkcija.
- Ograničenje izvora
- Ne dokazuje politički motiv svakog pojedinačnog v.d. imenovanja.
Međunarodni ekspertski izveštaj - Provereno 21.08.2026
Bertelsmann Stiftung. 2026. BTI 2026 Serbia Country Report. Gütersloh: Bertelsmann Stiftung.
- Šta izvor beleži
- Opisuje praktičnu dominaciju predsednika i partije nad institucijama uz formalno ograničenu predsedničku ulogu.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Potkrepljuje razliku između objavljenih pravila i stvarnog centra koji može da nagradi, usmeri ili zameni posrednike.
- Ograničenje izvora
- Ekspertska procena ne rekonstruše svaki lanac naređivanja.
Nedostaje relevantan izvor? Pošaljite nam ga.
Predložite izvor ili prijavite grešku u ovom odgovoru →