Srbija: dokumentovana primena istog okvira
Istraživački okvir i šira akademska baza
Kako lokalni partijski ljudi postaju veza između građana, usluga i vrha vlasti?
Lokalni partijski ljudi postaju posrednici kada građanin do posla, pomoći, dozvole ili razgovora sa institucijom lakše dolazi preko njih nego kroz redovnu proceduru. Posrednik zna kome treba pozvati, može da ubrza postupak i prenese problem vrhu, ali zauzvrat često traži političku podršku, prisustvo na skupu, glasove porodice ili informacije o drugima.
Vrh vlasti tako dobija mrežu koja istovremeno deli koristi i meri lojalnost na terenu. Ljudi u takav odnos često ne ulaze zato što ga smatraju pravednim, već zato što im je formalni put spor, neizvestan ili zatvoren. Nije svaka pomoć partijskog čoveka politička trgovina; ključna razlika je da li građanin isto pravo može ostvariti bez lične veze, protivusluge i straha od posledica.
U mnogim opštinama građanin ne ide samo u ustanovu, već traži osobu koja „može da završi“. Lokalni partijski ljudi posreduju između vrha vlasti, direktora, centra za socijalni rad, javnog preduzeća i birača. Oni mogu ubrzati pomoć ili zapošljavanje, ali zauzvrat očekivati političku zahvalnost, prisustvo na skupu ili glas. Pravo tako postaje usluga koju dodeljuje mreža.
Kako je nalaz razložen u matrici
CRTA-ino istraživanje centara za socijalni rad i političkih pritisaka opisuje lokalne posrednike i hijerarhijske veze; LTI pokazuje slabu transparentnost odluka i javnih preduzeća na lokalu.
Posrednik je koristan vlasti jer zna ko šta traži i ko je spreman da uzvrati. Građaninu kratkoročno rešava problem, ali dugoročno slabi jednako pravo i tera ga u ličnu zavisnost.
Da — mehanizam je dobro dokumentovan kvalitativno i podržan podacima o slaboj lokalnoj transparentnosti.
Nije svaka pomoć odbornika ili partijskog aktiviste klijentelizam. Granica se prelazi kada se javno pravo uslovljava političkom podrškom ili kada posrednik zaobilazi pravila koja važe za druge.
Lokalni posrednik može stvarno pomoći ljudima i nije svaka pomoć politička trgovina. Pitanje je da li uslugu uslovljava podrškom i postoji li pošten drugi put.
Radovi koji potkrepljuju ovaj odgovor, sa vrstom dokaza i objašnjenjem njihove veze sa tvrdnjom.
objašnjenje kako sistem radi
Stokes, S. C., Dunning, T., Nazareno, M. i Brusco, V. (2013), Brokers, Voters, and Clientelism, Cambridge University Press.
- Doprinos ovom odgovoru
- Stokes i koautori pokazuju kako lokalni brokeri koriste lično znanje o biračima da ciljano raspodeljuju posao, pomoć i druge koristi i povezuju ih sa političkom podrškom.
pregled više istraživanja
Hicken, A. (2011), „Clientelism“, Annual Review of Political Science 14: 289–310.
- Doprinos ovom odgovoru
- Hicken objašnjava kako klijentelistička razmena funkcioniše kroz ciljanu, uslovljenu korist. Lokalni posrednik je važan jer prevodi opšti resurs partije u konkretan odnos sa pojedincem.
kritički pregled više istraživanja
Hicken, A. i Nathan, N. L. (2020), „Clientelism’s Red Herrings: Dead Ends and New Directions in the Study of Nonprogrammatic Politics“, Annual Review of Political Science 23: 277–294.
- Doprinos ovom odgovoru
- Hicken i Nathan pokazuju da brokeri ne moraju savršeno da nadziru glasanje da bi odnos opstao: ponovljene veze, društvene norme i očekivanje uzajamnosti mogu održavati klijentelističku mrežu.
detaljna analiza jednog ili nekoliko slučajeva
Blaydes, L. (2011), Elections and Distributive Politics in Mubarak’s Egypt, Cambridge University Press.
- Doprinos ovom odgovoru
- Blaydes pokazuje kako lokalne partijske elite u autoritarnom Egiptu kroz izbore signaliziraju sposobnost i lojalnost i dobijaju pristup rentama i položajima. To daje širi sistemski okvir za lokalno posredovanje.
studija Srbije
Petrović, V. (2026), „Under Pressure: The Politics of Clientelism and Coercion in Serbia“, Democratization.
- Doprinos ovom odgovoru
- Petrović pokazuje kako u Srbiji lokalna politička zavisnost može povezivati posao, javne resurse i političku podršku, pa broker ne nudi samo korist nego može da prenosi i pritisak.
Izvori koji potkrepljuju primer iz Srbije, sa tvrdnjom koju podržavaju i svojim ograničenjem.
Domaći NVO — kvalitativno terensko istraživanje - Provereno 21.08.2026
CRTA. 2023. Mreža političkih pritisaka u centrima za socijalni rad. Beograd: CRTA.
- Šta izvor beleži
- Svedočenja opisuju centre kao tačke u hijerarhijskoj mreži u kojoj se posao, ugovor i pomoć mogu povezivati sa političkom lojalnošću i izbornom mobilizacijom.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Tvrdnju da lokalni posrednici povezuju građane sa javnim uslugama i partijskom hijerarhijom, pretvarajući pravo u ličnu uslugu.
- Ograničenje izvora
- Uzorak je kvalitativan i anonimizovan; nalazi otkrivaju mehanizme i obrasce, ali ne mere njihovu učestalost u svim centrima.
Recenzirani naučni rad - Provereno 21.08.2026
Vuković, Danilo, i Marija Stefanović. 2024. “Leaving No One Behind: Party Clientelism in Social Welfare in Serbia.” Annals of the Faculty of Law in Belgrade 72(4): 697–722. https://doi.org/10.51204/Anali_PFBU_24404A
- Šta izvor beleži
- Kvalitativno istraživanje pokazuje kako partijsko zapošljavanje i mreže lojalnosti mogu da preusmere rad javne službe i stvore strah i pasivnost među zaposlenima.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Tvrdnju da lokalni posrednici povezuju građane sa javnim uslugama i partijskom hijerarhijom, pretvarajući pravo u ličnu uslugu.
- Ograničenje izvora
- Istraživanje je dubinsko, ali sektorsko; zaključci se ne mogu automatski preneti na svaku javnu ustanovu.
Domaći NVO — lokalni monitoring - Provereno 21.08.2026
Transparentnost Srbija. 2024. Indeks transparentnosti lokalne samouprave LTI 2024. Beograd: Transparentnost Srbija.
- Šta izvor beleži
- Prosečna ocena bila je 52 od 100, polovina lokalnih vlasti je nazadovala, a javna preduzeća i ustanove ostali su među najmanje transparentnim oblastima.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Tvrdnju da lokalni posrednici povezuju građane sa javnim uslugama i partijskom hijerarhijom, pretvarajući pravo u ličnu uslugu.
- Ograničenje izvora
- Indeks meri dostupnost unapred definisanih informacija i procedura; sam po sebi ne dokazuje korupciju niti političku kontrolu iza svakog nedostatka.
Recenzirani naučni rad - Provereno 21.08.2026
Cvejić, Slobodan. 2016. “On Inevitability of Political Clientelism in Contemporary Serbia.” Sociologija 58(2): 239–252. https://doi.org/10.2298/SOC1602239C
- Šta izvor beleži
- Rad opisuje klijentelističke mreže koje povezuju vrhove partija, privredu, javni sektor i birače u slabom institucionalnom okruženju.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Tvrdnju da lokalni posrednici povezuju građane sa javnim uslugama i partijskom hijerarhijom, pretvarajući pravo u ličnu uslugu.
- Ograničenje izvora
- Zasniva se na kvalitativnim intervjuima i teorijskoj sintezi; ne meri učestalost svake prakse u celoj populaciji.
Recenzirani naučni rad - Provereno 21.08.2026
Petrović, Valentina. 2025. “Under Pressure: The Politics of Clientelism and Coercion in Serbia.” Democratization, online first: 1–26. https://doi.org/10.1080/13510347.2025.2520349
- Šta izvor beleži
- Anketa pokazuje da se politička razmena i prinuda razlikuju prema zaposlenju, lokalnoj konkurenciji i ekonomskoj zavisnosti.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Potkrepljuje da lokalni posrednik kombinuje korist, informaciju i mogućnost kazne.
- Ograničenje izvora
- Meri iskustva i opažanja, ne imena i radnje svih posrednika.
Recenzirani naučni rad - Provereno 21.08.2026
Vuković, Danilo, i Bojan Spaić. 2022. “Parallel Normative Reality: The Informal Order of Corruption and Clientelism in Serbia.” Sociologija 64(4): 519–542. https://doi.org/10.2298/SOC2204519V
- Šta izvor beleži
- Opisuje paralelni neformalni poredak u kojem građani i organizacije traže veze jer formalna pravila deluju sporo, selektivno ili nepredvidivo.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Podržava objašnjenje zašto građani ulaze u posrednički odnos iako ga ne smatraju pravednim.
- Ograničenje izvora
- Kvalitativni nalazi ne znače da je svaka pomoć preko poznanstva politička trgovina.
Recenzirani naučni rad — kvantitativna studija mreže - Pregledani puni rad, metod, tabele i bibliografski zapis
Lazić, Uroš. 2025. “Predictors of Party Patronage: A Case of the City Committee of a Serbian Parliamentary Political Entity in 2015.” Hrvatska i komparativna javna uprava 25(1): 111–148. https://doi.org/10.31297/hkju.25.1.3
- Šta izvor beleži
- Mrežna studija pokazuje ulogu lokalnih partijskih članova u obezbeđivanju glasova i pristupu zaposlenju.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Daje konkretnu vezu između posredničkog položaja, političkog učinka i raspodele koristi.
- Ograničenje izvora
- Jedan odbor ne predstavlja sve opštine ni sve vrste usluga.
Recenzirani naučni rad — opštinski panel i politički podaci - Pregledan puni rad i bibliografski zapis
Dragojević, Mila, and Andy Konitzer. 2013. “The Forensics of Patronage: Identifying the Linkage Between Parties and Public Sector Employment in Serbia.” Sociološki pregled 47(1): 3–22.
- Šta izvor beleži
- Opštinski podaci povezuju sastav lokalnih koalicija sa zaposlenošću u javnim preduzećima.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Širi mehanizam lokalne raspodele sa pojedinačnih svedočenja na agregatni opštinski obrazac.
- Ograničenje izvora
- Stariji podaci ne identifikuju posrednika ili protivuslugu u svakom zaposlenju.
Domaći NVO — analiza javnih preduzeća - Provereno 21.08.2026
Transparentnost Srbija. 2024. Public Enterprises — A Symbol of Abuses and Violation of the Law. Belgrade: Transparency Serbia.
- Šta izvor beleži
- U javnim preduzećima dokumentuje politički uticaj, slabu transparentnost i zaobilaženje konkursa za rukovodioce.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Pokazuje institucije kroz koje lokalni posrednik može da obeća posao ili ubrzanje mimo otvorenog postupka.
- Ograničenje izvora
- Ne dokazuje da je svaka odluka preduzeća rezultat lokalne partijske intervencije.
Domaći NVO — analiza političkog integriteta - Provereno 21.08.2026
Transparency Serbia. 2024. Assessing Political Integrity Rules in Serbia. Belgrade: Transparency Serbia.
- Šta izvor beleži
- Procenu pravila političkog integriteta koristi da pokaže praznine u sukobu interesa, finansiranju i razdvajanju javne funkcije od partijske koristi.
- Koju tvrdnju potkrepljuje
- Potkrepljuje uslov pod kojim posredovanje postaje problem: javni resurs i odluka služe privatnoj političkoj protivusluzi.
- Ograničenje izvora
- Analiza pravila i primene ne beleži svaku lokalnu razmenu na terenu.
Nedostaje relevantan izvor? Pošaljite nam ga.
Predložite izvor ili prijavite grešku u ovom odgovoru →